Drzewa i Krzewy / z Toba od 2000 roku
Zaloguj się lub zarejestruj.

Zaloguj się podając nazwę użytkownika, hasło i długość sesji
Maj 24, 2017
REKLAMA
Felietony

Cisy ( Taxus baccata L. )

Listopad 04, 2002
Jeśliby kto, wszedłszy w las, drzewa które znajdują się być wielkiej ceny, jak Cis, albo im podobne, podrąbał tedy może być przez pana albo dziedzica pojman, a na rękojemstwo tym, którzy oń prosić będą, ma być dan.

Cis pospolity występuje w prawie całej Europie jako drzewo lub krzew. Zwykle drzewo to osiąga 10 - 18 m wysokości (maksymalnie do 20 m) i około 50 cm średnicy. Pień pokryty jest cienką korą, barwy od czerwonej do brunatno szarej, z wiekiem kora odpada dużymi łuskami, igły miękkie, zaostrzone, ciemnozielone, spodem jaśniejsze opadają po 6-8 latach. Kora posiada przewody żywiczne natomiast brak żywicy w drewnie. Cis pospolity wolno rośnie, lecz żyje długo nawet ponad 1000 lat. Najczęściej spotykany jest w Karpatach w lasach mieszanych w których dominuje buk, na skalistych zboczach, głównie w miejscach zasobnych w wapń, na wysokości 300 - 1000 m n.p.m.


Jest drzewem dwupiennym tj. mającym kwiaty jednopłciowe występujące na oddzielnych osobnikach - męskich i żeńskich. Kwiaty męskie pojedyncze lub w niewielkich kłosach, kwiaty żeńskie rozmieszczone pojedynczo. Kwitnie w kwietniu, maju. Owoce okryte czerwoną osnówką na osobnikach żeńskich dojrzewają jesienią. Osnówka przyczynia się do roznoszenia nasion przez ptaki.Osnówka to mięsiste zgrubienie owocowe rozwijające się wokół nasion. Czerwona, mięsista, osnówka o słodkim smaku, jaką posiada cis jest jadalna, pozostałe jego części kora, igły i gałązki cisa włącznie z nasionami są trujące zawierają diterpeny i alkaloidy efedrynę – taksynę. Mieszanina alkaloidów i diterpenów czyni z cisa roślinę silnie trującą. Cis amerykański jest wykorzystywany do otrzymania półproduktów do syntezy taxolu - środka o działaniu przeciwnowotworowym.

Daje drewno twarde, sprężyste, ciężkie o twardzieli wiśniowo brązowej odporne na gnicie - zwane "staropolskim żelazem".

Od dawna bardzo cenione było używane do wyrobu broni - łuków i kusz oraz mebli w skutek tego został cis prawie całkowicie wytępiony. W przeszłości był znacznie pospolitszym drzewem niż obecnie, lecz w ciągu ostatnich 500 - 700 lat jego liczebność uległa zmniejszeniu na skutek nadmiernego pozyskiwania. W polskich lasach cis jest gatunkiem bardzo rzadkim, a jego większe skupienia chronione są w rezerwatach. Ochrona gatunkowa cisa trwa od... 1423 r., kiedy to król Władysław Jagiełło w Statucie Wareckim zakazał niszczenia cisa w lasach.

"Jeśliby kto, wszedłszy w las, drzewa które znajdują się być wielkiej ceny, jak Cis, albo im podobne, podrąbał tedy może być przez pana albo dziedzica pojman, a na rękojemstwo tym, którzy oń prosić będą, ma być dan."

- taka jest treść Zarządzenia Króla Jagiełły z 1423 r dotyczącego ochrony cisa (wg www.wierzchlas.las.pl)

Obecnie gatunek ten jest pod ochroną w większości krajów europejskich. W Polsce nieprzerwanie od 1934 r cis znajduje się pod ścisłą ochroną gatunkową.


Największe skupienia cisa w Europie to:

Wielka Fatra- około 160 000 sztuk na Słowacji,
Las Bakoński- około 45 000 sztuk na Węgrzech,
Kniaźdwór pod Kołomyją- około 35 000 sztuk na Ukrainie.

W Polsce największe skupiska to:

Rezerwat Cisów Staropolskich we Wierzchlesie im. Leona Wyczółkowskiego - największe skupisko cisów na stanowisku naturalnym w Europie,
Rezerwat w Jasieńcu koło Radomska,
Rezerwat w nadleśnictwie Bardo Śląskie,
Rezerwat w nadleśnictwie Czarne Człuchowskie koło Szczecinka,

Największe i najstarsze cisy w Polsce:

Henryków Lubański ,woj.dolnośląskie - wiek-1250 lat, obwód 512 cm (najstarsze drzewo w Polsce ),
Bystrzyca, woj. dolnośląskie, - wiek- 782 lat, obwód 384 cm,
Henryków, woj. dolnośląskie, - wiek- 720 lat, obwód 316 cm,
Harbutowice, woj. małopolskie, - wiek- 667 lat, obwód 282 cm.


W Beskidzie Makowskim w Harbutowicach na północno - zachodnim stoku Babicy rosną cisy jedne z najstarszych drzew w Polsce. Charakter obecnych lasów dalece odbiega od pierwotnego. Prastarą puszczę zastąpiły tu lasy gospodarcze, najczęściej mieszane, ze świerkiem, sosną i modrzewiem. Dawniej rosły tu również cisy, które można jeszcze oglądać niestety już jako pojedyncze drzewa w przysiółkach o nazwach: Batorówka, Kozakówka i Szczerbakówka. Najbardziej wartościowe dwa okazy cisów, stanowiące parę, rosną przy czarnym szlaku prowadzącym z Harbutowic Ruskówki przez Podlesie na Bieńkowską Górę w paśmie Babicy. Cisy rosnące w gospodarstwie państwa Golonków w przysiółku Chodników noszą nazwę cisów Raciborskiego. Nazwę swą zawdzięczają swojemu odkrywcy Marianowi Raciborskiemu ( 1863 -1917 r ), który jako pierwszy w Polsce, współdziałając z Towarzystwem Przyrodniczym im.M.Kopernika w Krakowie, od roku 1900 propagował ideę ochrony od zagłady pomników flory ojczystej. W 1910 r ogłosił on pracę pt."Ochrony godne drzewa i zbiorowiska roślin". Był to zaczątek przyszłych spisów drzew pomników przyrody. Prawną ochronę Cisów Raciborskiego ustanowiły ówczesne władze wojewódzkie w 1934 r., a wszystkie cisy rosnące w Harbutowicach są pod ochroną na mocy aktu wydanego przez Prezydium Woj.Rady Narodowej w Krakowie z 1954 r. Wiek drzew jest różnie określany przez poszczególnych autorów. W niektórych przewodnikach podaje się, że wiek osobnika starszego wynosi 2000 lat, a młodszego 1000 lat, inni podają wiek 1200 i 1000 lat, zaś wg prof.Cezarego Pacyniaka wiek starszego cisa określono w 1992 r przy pomocy świdra Presslera na 667 lat. Za najstarszego drzewo polskie uznał On cisa z Henrykowa Lubańskiego, którego wiek określił na 1250 lat
Niewątpliwie jednak drzewa w Harbutowicach znajdują się w grupie pięciu najstarszych drzew w Polsce.

Przetrwały różne koleje losów m.in.pożar osiedla w 1961 r, po którym ocalało jedynie gospodarstwo p.Golonków wraz z cisami Drzewa te były poddawane zabiegom konserwatorskim w 1958 r okaz żeński został wypełniony betonową plombą, a w 1994 r usunięto to wypełnienie oraz zmurszałe warstwy drewna osuszono ubytek i wprowadzono grzyba (Trichoderma), który utrudnia rozwój innym patogenicznym grzybom. Ostatnio poprawiono warunki bytowania cisów poprzez modernizację sąsiadujących obiektów gospodarczych i ogrodzenie drzew.

Skupiska cisów można też spotkać m.in. w rezerwatach:

"CISY STAROPOLSKIE" im. Leona Wyczółkowskiego w Wierzchlesie w Borach Tucholskich.

Rezerwat "Cisy Staropolskie" i im. Leona Wyczółkowskiego jest najstarszym rezerwatem w Polsce i jeden z najstarszych w Europie. W roku 2000 mija 173 lat od chwili jego założenia. Już w roku 1827 istniała surowa ochrona uroczyska "Ziesbusch" w nadleśnictwie Wierzchlas, mająca na celu zachowanie i niedopuszczenie do wyginięcia tak cennego i rzadkiego drzewa, jakim był cis.. W 1841r. nadleśniczy Herman Bock dokonał spisu ponad 5500 cisów .Utworzenie rezerwatu odegrało swoją rolę, ponieważ największe skupienie cisa w Polsce zostało uratowane i przetrwało do czasów obecnych.

Od 1956r objęto ochrona ścisłą 36,7 ha m.in. stanowiska cisów.

"CISY NAD CZERSKĄ STRUGĄ"-Bory Tucholskie. Utworzony 26.03.1982r na pow. 17,19 ha jako leśny rezerwat przyrody - obejmuje stanowiska cisa pospolitego, pochodne z samosiewów i nasadzeń z XIX wieku.

REZERWAT W ŚWIĘTOKRZYSKIM WE WSI CISY. Na terenie Cisowsko-Orłowińskiego Parku Krajobrazowego w powiecie Kieleckim jest leśny rezerwat „Cisów im.prof. Zygmunta Czubińskiego”.

CISY W HUCIE STAREJ. w Hucie Szklanej (gmina Koziegłowy), pow. 2,07 ha. Utworzony w 1957 dla zachowania naturalnego stanowiska cisa pospolitego w liczbie 80 szt. i wieku ok.90 lat w przystrumykowym łęgu jesionowo-olchowym o charakterze podgórskim.

CISY W ŁEBKACH w Łebki (gmina Herby), pow. 23,65 ha. Utworzony w 1957 dla zachowania naturalnego stanowiska cisa pospolitego w przystrumykowym łęgu olchowym.

CISY NAD LISWARTĄ w Łęgu (gmina Herby), pow. 20,77 ha. Utworzony w 1957 roku dla ochrony naturalnego stanowiska cisa pospolitego.

"CISY W NOWEJ WSI". Rezerwat (2.18ha) jest pozostałością masowo niegdyś występujących zespołów cisa pospolitego w Beskidzie Niskim. Ustawiono go na zachodnim zboczu góry Cergowej (gm.Dukla) na wys. 430-470 m n.p.m w lesie bukowo-jodłowym z domieszką jaworu,dębu i grabu, rośnie tu 44 szt cisa pospolitego głównie w formie drzewiastej.

"CISY W MALINÓWCE" Rezerwat utworzono dla ochrony stanowisk cisa w formie drzewiastej i krzewiastej (ponad 1 tyś. sztuk maksymalna wysokość-18m) rosnącego w zróżnicowanym wiekowo i gatunkowo lesie wyżynnym z przewagą jodły i sosny (przeciętny wiek 90-123 lata) na pofałdowanym wzniesieniu pomiędzy dolinami Wisłoka i Stobnicy.Las jest własnością rolników ze wsi Malinówka (gm.Haczów).

MAGURSKI PARK NARODOWY. Utworzony w 1995, w Beskidzie Niskim, na pograniczu województwa podkarpackiego i małopolskiego (97%) i Powierzchnia 19 962 ha. Siedziba dyrekcji znajduje się we wsi Krempna. Wśród licznych gatunków chronionych jest m.in. cis.

"ZADNI GAJ" w Cisownicy w gm.Goleszów pow.Cieszyn. pow. 5,77 ha. Utworzony w 1957 dla zachowania naturalnych stanowisk cisa w drzewostanie świerkowym z domieszką drzew liściastych.Występuje tam cis w środowisku naturalnym.

"CHOCZEWSKIE CISY", Na północny-wschód od Sasina wsi w województwie pomorskim na Wysoczyźnie Żarnowieckiej znajduje się od 1962 częściowy rezerwat leśny o powierzchni 9,2 ha, ze stanowiskiem cisa w lesie mieszanym.

W PUSZCZY DRAWSKIEJ jest kilka skupień cisów. Największe z nich, koło Głuska, to około 80 drzew jakie rozsiały się spontanicznie. Po kilka drzew rośnie też w lasach nadleśnictw: Drawno i Wygon.

PRZEDBORSKI PARK KRAJOBRAZOWY, utworzony w 1988, na pograniczu województw łódzkiego i świętokrzyskiego (nieopodal Przedborza).


Cisy jako drzewa i krzewy ozdobne spotykamy coraz częściej w otoczeniu naszych domów.Tworzy wiele ozdobnych odmian sadzonych w parkach i ogrodach.

Cisy występują na ogół w formie krzewiastej choć spotykane są również formy drzewiaste. Znane z powolnego wzrostu i długowieczności. Odmiany tego gatunku odznaczają się dużą wytrzymałością na mrozy. Bardzo dobrze znoszą strzyżenie i doskonale się zagęszczają. Najlepiej ciąć wiosną zanim krzew rozpocznie wzrost i (lub) w sierpniu tuż po jego zakończeniu. Występują w wielu odmianach o zróżnicowanych pokrojach od płożących do kolumnowych. Dekoracyjność cisów wynika również z obecności na osobnikach żeńskich barwnych osnówek. Cisy to rośliny zimozielone o szerokiej gamie barwy igieł - od ciemnozielonych do żółtych. Należą do najbardziej cienioznośnych i cieniolubnych roślin. System korzeniowy jest zwarty i dlatego przesadzanie z odpowiednio dużą bryłą korzeniową przynosi na ogół dobre rezultaty. Są odporne na zanieczyszczenia powietrza.

Również na mojej działce letniskowej nie mogło zabraknąć cisów, wśród 6 osobników - 4 to potomkowie pary cisów Raciborskiego, dwa z nich mają już kilkanaście lat.


Opracował: Jerzy Kaleta (http://jkjuka.republika.pl/)

na podstawie:
Broszury: Cisy Raciborskiego w Harbutowicach wyd.Wydz.Ochr.Środ.UW w Krakowie, oraz z wykorzystaniem materiałów zawartych na stronach internetowych m.in.

http://encyklopedia.pwn.pl/13455_1.html - dane encyklopedyczne cis
republika.pl/fitoterapia/ziele23.htm - cis jako ziele
www.karpatka.gal.pl/rosl/cisht.htm -Cis pospolity
www.karpatka.gal.pl/rezerwat/cisya.htm -Cisy na górze Jawor
www.karpatka.gal.pl/rezerwat/cisyb.htm - Cisy w Nowej Wsi"
www.karpatka.gal.pl/rezerwat/cisyc.htm - Cisy w Malinówce
www.karpatka.gal.pl/rezerwat/kretowki.htm - Cisy w Kretówce
www.wierzchlas.las.pl/ - Cisy staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego w Wierzchlesie
republika.pl/foto_przyroda_miejsca/cisy/cisy.htm -Wierzchlas koło Chojnic i Tucholi
lkp.org.pl/dpn/taxus.html - Cisy w Puszczy Drawskiej
www.itd.poznan.pl/VADCUM/Cis.htm - Użytkowe gatunki drewna
www.grzyby.pl/rosliny/gatunki/Taxus_baccata.htm - m.in. zdjęcie osnówki
www.polros.bmp.net.pl/taxus.html - oferta cisów ozdobnych
republika.pl/dwojka/htm/iglaste/cisy.htm - odmiany cisów ozdobnych
www.pro-info.com.pl/iglaki/cis.htm - iglaki
iglaki.agrosan.pl/taxbac.htm - odmiany cisów ogrodowych
KOMENTARZE
REKLAMA
REKLAMA
Sponsor Grasscent Ltd.
Maj Pylenie: Na początku miesiąca kończą pylenie topole i klony, a zaczyna i szybko przechodzi do maksimum dąb i sosna, w połowie maja kończy pylić brzoza, pod koniec miesiąca kończy dąb i wierzby.

Nie zapomnij: Maj to ostatni miesiąc na założenie ogródka ziołowego. Zaczynają też dawać się we znaki chwasty, więc konieczne jest już teraz częste pielenie, zarezerwuj sobie na nie czas. Nadszedł czas na wysadzenie pomidorów i ogórków i zbiór pierwszych plonów spod folii. Dziś Imieniny: Maria, Wincenty, Milena Europejski Dzień Parków Narodowych
Znak Zodiaku: Bliźnięta
Kalendarz »
REKLAMA

Najlepsze firmy ogrodnicze
 

Bezpieczne płatności

payu
mastercard i visa
Real Time Web Analytics